Mgogoro wa kijeshi unaoendelea kati ya Marekani/Israel na Iran umeanza kuleta taharuki katika soko la mafuta duniani. Hali hii inaweza kuathiri upatikanaji na bei za mafuta nchini Tanzania, hasa ikiwa vita hivyo vitaendelea kwa muda mrefu.
Tanzania ni miongoni mwa nchi zinazohitaji kuagiza mafuta kutoka nje baada ya kiwanda cha kusafisha mafuta kufungwa miaka ya 1990. Kwa sasa, mafuta yote yanayoingia nchini huagizwa kupitia Mfumo wa Uagizaji Mafuta kwa Pamoja (Bulk Procurement System – BPS) unaoratibiwa na Wakala wa Uagizaji Mafuta kwa Pamoja (PBPA). Kupitia mfumo huu, PBPA hutoa zabuni kila mwezi kwa kampuni zinazokidhi vigezo, na kampuni yenye gharama ndogo hupata zabuni ya kuleta mafuta nchini.
Katika kipindi cha miezi sita hadi Machi 2026, Tanzania imeagiza mafuta kutoka nchi zifuatazo:
India – 40%
Falme za Kiarabu (UAE) – 37%
Saudi Arabia – 8%
Oman – 8%
Kuwait – 4%
Bahrain – 2%
Hata hivyo, utegemezi wa mafuta kutoka nje, hasa kutoka Mashariki ya Kati, unaifanya Tanzania kuwa katika hatari ya kuathiriwa na migogoro ya kisiasa inayotokea katika eneo hilo.
Taharuki katika Soko la Mafuta Duniani
Tarehe 28 Februari 2026, mashambulizi kati ya Marekani/Israel na Iran yalizua taharuki katika soko la mafuta. Mashariki ya Kati huzalisha zaidi ya 30% ya mafuta ghafi yanayouzwa duniani, huku Iran ikichangia takribani 4.5% ya uzalishaji huo.
Iwapo mafuta kutoka Iran yatapungua, nchi zinazonunua mafuta kutoka Iran, hususan China, zitalazimika kutafuta vyanzo vingine, na hivyo kuongeza ushindani katika soko la kimataifa. Aidha, hofu ya mashambulizi katika miundombinu muhimu ya mafuta katika nchi jirani kama Saudi Arabia, Bahrain na UAE imeongeza hatari ya kuvurugika kwa uzalishaji na usambazaji wa mafuta.
Njia muhimu ya usafirishaji wa mafuta ni Lango la Hormuz, ambalo hupitisha zaidi ya 20% ya mafuta yote yanayosambazwa duniani. Endapo njia hii itafungwa au kusumbuliwa kutokana na vita, usafirishaji wa mafuta unaweza kuathirika kwa kiasi kikubwa. Tayari baadhi ya kampuni za usafirishaji na bima zimeanza kupunguza shughuli zao katika eneo hilo kutokana na hatari za vita.
Hali hii imesababisha bei ya mafuta ghafi aina ya Brent kupanda kutoka takribani dola 72 kwa pipa hadi zaidi ya dola 80 kufikia tarehe 3 Machi 2026. Wataalamu wanakadiria kuwa iwapo vita vitaendelea kwa muda mrefu, bei inaweza kufikia zaidi ya dola 100 kwa pipa.
Athari Zinazoweza Kujitokeza Nchini Tanzania.
Kutokana na utegemezi wa mafuta kutoka nje na kukosekana kwa hifadhi ya kimkakati, mgogoro huu unaweza kuleta athari kadhaa:
1. Kuongezeka kwa Bei za Mafuta: Bei za mafuta nchini zinaweza kupanda haraka kutokana na mabadiliko ya bei katika soko la dunia.
2. Gharama za Uagizaji: Hatari za usalama katika njia za usafirishaji zinaweza kuongeza gharama za bima na kutumia njia mbadala za usafirishaji zinazochukua muda mrefu zaidi.
3. Mahitaji ya Fedha za Kigeni: Kuongezeka kwa bei kunaweza kuongeza mahitaji ya dola za Marekani, kuathiri akiba ya fedha za kigeni na uwezo wa kuagiza mafuta kwa gharama nafuu.
4. Mfumuko wa Bei wa Bidhaa na Huduma: Bei kubwa za mafuta huathiri gharama za usafirishaji na uzalishaji, hivyo kusababisha ongezeko la bei za bidhaa na huduma.
5. Gharama za Meli Kusubiri Bandarini (Demurrage): Ucheleweshaji wa safari za meli unaweza kuongeza gharama za usafirishaji.
Wataalamu wanashauri kuchukua hatua za muda mfupi na mrefu ili kupunguza athari:
Kuhamasisha Matumizi ya Gesi Asilia (CNG): Kutumia gesi badala ya petroli katika magari ili kupunguza utegemezi.
Kuongeza Akiba ya Mafuta ya Dharura: Kuongeza akiba kutoka siku 15 hadi angalau siku 20.
Kuanzisha Hifadhi ya Taifa ya Mafuta (Strategic Petroleum Reserve – SPR): Kutoa akiba ya kutosha ya mafuta wakati wa dharura, kulingana na Sheria ya Petroli ya mwaka 2015.
Elimu kwa Wananchi: Kueleza mwenendo wa soko la mafuta duniani ili jamii kuelewa sababu za mabadiliko ya bei.
Kwa utegemezi mkubwa wa mafuta kutoka nje, hasa Mashariki ya Kati, Tanzania inaweza kuathiriwa na mgogoro unaoendelea kati ya Marekani/Israel na Iran. Hata hivyo, utekelezaji wa mikakati madhubuti kama kuimarisha akiba ya mafuta, kuanzisha hifadhi ya taifa, na kupanua matumizi ya nishati mbadala unaweza kusaidia kupunguza athari za mabadiliko ya soko la mafuta duniani kwa uchumi wa nchi.
Hakuna maoni: